Serce zarodka zaczyna pracować około 3 tygodni po zapłodnieniu, czyli w 5.–6. tygodniu ciąży liczonym od pierwszego dnia ostatniej miesiączki. W USG przezpochwowym (wykonywanym sondą przez pochwę) czynność serca jest zwykle widoczna około 6. tygodnia, gdy zarodek ma kilka milimetrów długości [1]. W ocenie prawidłowego rozwoju ciąży ważniejszy od samego tygodnia ciąży jest obraz USG i długość zarodka. Jeśli zarodek jest bardzo mały i nie widać jeszcze czynności serca, lekarz zwykle zaleca kontrolne USG [2,3].
W artykule znajdziesz też bezpłatny poradnik do pobrania – z odpowiedzi na najczęstsze pytania mam, które pojawiają się po pozytywnym teście ciążowym.
Kiedy serce płodu zaczyna bić? Trzy różne pytania
Pytanie „kiedy zaczyna bić serce” może dotyczyć trzech różnych momentów: rozpoczęcia czynności serca w rozwoju zarodkowym, momentu, w którym można ją uwidocznić w USG, oraz sytuacji, w której brak czynności serca może świadczyć o zatrzymaniu rozwoju ciąży.
- Kiedy serce zaczyna bić biologicznie. Rozwijajace się serce zaczyna wykonywać rytmiczne skurcze około 21.–22. dnia po zapłodnieniu. Ponieważ wiek ciąży liczy się od pierwszego dnia ostatniej miesiączki, a do zapłodnienia przy typowym 28-dniowym cyklu dochodzi około dwa tygodnie później, odpowiada to mniej więcej 5.–6. tygodniowi ciąży. Na tym etapie zarodek ma zaledwie kilka milimetrów.
- Kiedy czynność serca widać w USG. USG przezpochwowe pozwala uwidocznić czynność serca bardzo małego zarodka. W klasycznym badaniu obserwowano ją już u zarodków mierzących 2–4 mm, choć nie u wszystkich – u części zarodków tej wielkości czynność serca nie była jeszcze widoczna, mimo że ciąża rozwijała się prawidłowo [1]. W praktyce czynność serca często można uwidocznić około 6. tygodnia ciąży, ale dokładny moment zależy m.in. od rzeczywistego czasu owulacji i zapłodnienia.
- Kiedy brak czynności serca może świadczyć o zatrzymaniu rozwoju ciąży. W tym przypadku lekarz nie kieruje się wyłącznie tygodniem ciąży wyliczonym z daty ostatniej miesiączki. Znaczenie mają przede wszystkim pomiary wykonane podczas USG oraz, w sytuacjach niejednoznacznych, wynik badania kontrolnego.
Kiedy najpóźniej zaczyna bić serce płodu?
Nie istnieje jeden „ostateczny tydzień”, w którym u każdej prawidłowo rozwijającej się ciąży musi być widoczna czynność serca. Określenie wieku ciąży (datowanie ciąży) na podstawie ostatniej miesiączki może być niedokładne, szczególnie w przypadku późnej owulacji lub nieregularnych cykli.
Jednym z najważniejszych parametrów jest długość ciemieniowo-siedzeniowa zarodka (CRL), czyli jego długość od czubka głowy do pośladków. CRL wynoszące co najmniej 7 mm przy braku widocznej czynności serce jest jednym z kryteriów rozpoznania ciąży nierozwijającej się (czyli takiej, której rozwój się zatrzymał) w USG [2]. Drugim istotnym kryterium jest pęcherzyk ciążowy o średniej średnicy co najmniej 25 mm bez widocznego zarodka [2] – wartość tę ocenia lekarz w czasie USG.
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem
Dlaczego „tydzień ciąży” może być mylący?
Wiek ciąży standardowo liczy się od pierwszego dnia ostatniej miesiączki. Przy typowym 28-dniowym cyklu zakłada się, że owulacja występuje około 14. dnia cyklu. U wielu kobiet dochodzi do niej jednak wcześniej lub później.
Jeżeli owulacja nastąpiła później, zarodek może być na wcześniejszym etapie rozwoju, niż można byłoby oczekiwać na podstawie daty ostatniej miesiączki. Może to tłumaczyć sytuacje, w których podczas pierwszego, bardzo wczesnego USG nie uwidoczniono jeszcze czynności serca, natomiast była ona widoczna w badaniu kontrolnym.
Na różnicę między wiekiem ciąży oszacowanym na podstawie ostatniej miesiączki a etapem rozwoju ocenianym w USG mogą wpływać m.in.:
- późniejsza owulacja – może występować m.in. przy dłuższych cyklach,
- nieregularne cykle – data ostatniej miesiączki pozwala wtedy mniej dokładnie oszacować wiek ciąży,
- niepewna data ostatniej miesiączki,
- krwawienie lub plamienie błędnie uznane za miesiączkę.
Dlatego w przypadku bardzo małego zarodka wynik pojedynczego USG może nie wystarczyć do oceny rozwoju ciąży. Znaczenie mają przede wszystkim pomiary wykonane w USG, w tym CRL, oraz – gdy obraz nie jest jednoznaczny – wynik badania kontrolnego [2,3].
Jak szybko powinno bić serce?
Tętno zarodka na początku ciąży stopniowo przyspiesza. W klasycznym badaniu za dolną granicę prawidłowego tętna przyjęto 100 uderzeń na minutę do 6,2 tygodnia ciąży oraz 120 uderzeń na minutę między 6,3 a 7,0 tygodniem [6].
Nie oznacza to jednak, że pojedynczy pomiar poniżej tych wartości pozwala rozpoznać zatrzymanie rozwoju ciąży. Wolniejsza czynność serca we wczesnej ciąży wiąże się z większym ryzykiem jej utraty, ale jest przede wszystkim wskazaniem do dalszej obserwacji [6,7].
Serce zarodka nie pracuje od początku z częstością 150–160 uderzeń na minutę, którą często obserwuje się na późniejszych etapach. We wczesnej ciąży częstość pracy serca jest niższa i następnie szybko wzrasta.
Badano również ciąże, w których tętno było wolniejsze w 6.–7. tygodniu, a następnie osiągnęło prawidłową wartość do 8. tygodnia. [7].
Kiedy słychać bicie serca? USG a detektor tętna
We wczesnej ciąży czynność serca przede wszystkim uwidacznia się w USG, a nie „słucha” w taki sposób jak na późniejszych etapach ciąży. Lekarz może obserwować rytmiczną czynność serca zarodka i oceniać jej częstość.
Domowe detektory tętna (Doppler) mogą umożliwić wykrycie czynności serca pod koniec pierwszego trymestru lub później, jednak zależy to od wielu czynników, m.in. wieku ciąży, położenia macicy i płodu, budowy ciała oraz używanego urządzenia.
Brak znalezienia tętna za pomocą domowego detektora, szczególnie we wczesnej ciąży, nie ma wartości diagnostycznej i nie oznacza zatrzymania rozwoju ciąży. Z kolei znalezienie sygnału nie zastępuje badania USG ani oceny lekarskiej.
Kiedy zaplanować pierwsze USG?
Jeśli ciąża przebiega bez niepokojących objawów, wykonanie pierwszego USG około 7.–8. tygodnia ciąży zwiększa szansę, że w prawidłowo rozwijającej się ciąży będzie już można uwidocznić zarodek i jego czynność serca.
USG wykonane bardzo wcześnie, np. w 5.–6. tygodniu, może wymagać powtórzenia po kilku lub kilkunastu dniach, ponieważ zarodek może być jeszcze zbyt mały, aby jednoznacznie ocenić jego czynność serca.
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku niepokojących objawów lub zwiększonego ryzyka powikłań. Przy krwawieniu, bólu podbrzusza czy wcześniejszej ciąży pozamacicznej lekarz może zalecić wcześniejsze badanie.
FAQ – najczęstsze pytania
Czy serce może zacząć bić dopiero w 8. tygodniu?
W sensie biologicznym czynność serca rozpoczyna się znacznie wcześniej – około trzeciego tygodnia po zapłodnieniu. Może się jednak zdarzyć, że zostanie uwidoczniona w USG dopiero w późniejszym terminie, szczególnie jeśli owulacja nastąpiła później i ciąża jest młodsza, niż wynika z daty ostatniej miesiączki. Dlatego lekarze oceniają nie tylko tydzień ciąży, ale przede wszystkim obraz USG (to, co lekarz widzi i mierzy podczas USG) i wielkość zarodka [2,3].
W 6. tygodniu nie było bicia serca. Czy to oznacza poronienie?
Nie. Sam brak widocznej czynności serca w 6. tygodniu nie wystarcza do rozpoznania utraty ciąży. Jeśli zarodek jest bardzo mały lub jeszcze go nie uwidoczniono, konieczne może być kontrolne USG. Przy CRL <7 mm i braku czynności serca NICE zaleca powtórzenie badania po co najmniej 7 dniach [3].
Przy jakim CRL powinno być widać bicie serca?
Czynność serca może być widoczna już u zarodka mierzącego kilka milimetrów, ale u bardzo małego zarodka jej brak nie oznacza jeszcze nieprawidłowej ciąży. Przy CRL poniżej 7 mm brak czynności serca w pojedynczym USG nie wystarcza do rozpoznania ciąży nierozwijającej się [2,3].
Tętno zarodka wynosiło 105/min w 6. tygodniu. Czy to za wolno?
Zależy m.in. od dokładnego wieku ciąży. W badaniu Doubileta i Benson dolną granicę prawidłowej częstości pracy serca określono na 100/min do 6,2 tygodnia oraz 120/min między 6,3 a 7,0 tygodniem [6]. Pojedynczy wynik powinien być jednak interpretowany przez lekarza w kontekście wieku ciąży, wielkości zarodka i całego obrazu USG.
Czy po stwierdzeniu bicia serca ryzyko poronienia znika?
Nie, ale stwierdzenie prawidłowej czynności serca jest dobrą informacją – to korzystny sygnał dotyczący dalszego rozwoju ciąży W badaniu z 2024 roku prawidłowe zakończenie pierwszego trymestru odnotowano w 91,4% analizowanych ciąż, w których wcześniej stwierdzono prawidłową czynność serca [8].
Czy USG przez brzuch wystarczy na tym etapie?
We wczesnej ciąży USG przezpochwowe pozwala zwykle dokładniej uwidocznić bardzo mały zarodek niż badanie wykonywane przez powłoki brzuszne. Kryteria dotyczące CRL i braku czynności serca opisane powyżej odnoszą się do USG przezpochwowego [2,3]. Dlatego brak uwidocznienia czynności serca w bardzo wczesnej ciąży w badaniu przez brzuch nie powinien być samodzielnie interpretowany jako zatrzymanie rozwoju ciąży.
W którym tygodniu ciąży widać bicie serca?
Czynność serca zarodka można często uwidocznić w USG przezpochwowym około 6. tygodnia ciąży, ale dokładny moment jest indywidualny. Ważniejsze od samego tygodnia ciąży są wielkość zarodka i cały obraz USG.
Czy w 5. tygodniu ciąży powinno być widać bicie serca?
Nie musi. W 5. tygodniu ciąży może być jeszcze za wcześnie na uwidocznienie zarodka i jego czynności serca. \
Czy w 7. tygodniu ciąży powinno być widać bicie serca?
W 7. tygodniu w prawidłowo datowanej ciąży czynność serca jest zazwyczaj już widoczna w USG przezpochwowym. Sam tydzień ciąży nie wystarcza jednak do rozpoznania nieprawidłowości – znaczenie mają przede wszystkim CRL i cały obraz USG.
Czy brak bicia serca oznacza poronienie?
Nie zawsze. We wczesnej ciąży może być po prostu za wcześnie na uwidocznienie czynności serca. Znaczenie mają wielkość zarodka, pozostałe cechy obrazu USG oraz – jeśli wynik nie jest jednoznaczny – badanie kontrolne.
Czy można usłyszeć bicie serca dziecka w 6. tygodniu?
W 6. tygodniu czynność serca przede wszystkim uwidacznia się i ocenia w USG przezpochwowym. Domowy detektor tętna nie nadaje się do oceny tak wczesnej ciąży, a brak znalezienia tętna takim urządzeniem nie świadczy o nieprawidłowym rozwoju ciąży.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.
Zobacz też:
- Kiedy iść na pierwszą wizytę do lekarza ginekologa w ciąży?
- Jak rozpoznać pierwsze objawy ciąży?
- Pozytywny test ciążowy – co oznacza i czy może się mylić?
Źródła
- Levi CS, Lyons EA, Zheng XH, Lindsay DJ, Holt SC. Endovaginal US: demonstration of cardiac activity in embryos of less than 5.0 mm in crown-rump length. Radiology. 1990;176(1):71–74.
- Doubilet PM, Benson CB, Bourne T, Blaivas M; Society of Radiologists in Ultrasound Multispecialty Panel on Early First Trimester Diagnosis of Miscarriage and Exclusion of a Viable Intrauterine Pregnancy. Diagnostic criteria for nonviable pregnancy early in the first trimester. N Engl J Med. 2013;369(15):1443–1451.
- National Institute for Health and Care Excellence. Ectopic pregnancy and miscarriage: diagnosis and initial management. NICE guideline NG126.
- Abdallah Y, Daemen A, Kirk E, Pexsters A, Naji O, Stalder C, et al. Limitations of current definitions of miscarriage using mean gestational sac diameter and crown-rump length measurements: a multicenter observational study. Ultrasound Obstet Gynecol. 2011;38(5):497–502.
- Preisler J, Kopeika J, Ismail L, Vathanan V, Farren J, Abdallah Y, et al. Defining safe criteria to diagnose miscarriage: prospective observational multicentre study. BMJ. 2015;351:h4579.
- Doubilet PM, Benson CB. Embryonic heart rate in the early first trimester: what rate is normal? J Ultrasound Med. 1995;14(6):431–434.
- Doubilet PM, Benson CB. Outcome of first-trimester pregnancies with slow embryonic heart rate at 6–7 weeks gestation and normal heart rate by 8 weeks at US. Radiology. 2005;236(2):643–646.
- Doubilet PM, Guo Y. Risk Factors Are Not Very Risky Once a Normal Embryonic Heart Rate is Seen in Early Pregnancy. J Ultrasound Med. 2024;43(9):1637–1643. doi:10.1002/jum.16485.